Cách dạy bé tập đọc từng bước, kể cả đọc tiếng Anh
Của nhóm Clipart ScoutCập nhật 10 phút đọc
Trả lời ngắn
Hãy bắt đầu với các âm trong lời nói, rồi dạy âm của chữ cái, rồi cho bé ghép các âm đó thành từ ngắn. Sau đó thêm vài từ nhìn là nhớ, rồi các mẫu chữ, rồi sách để đọc mỗi ngày, và cùng trò chuyện về nghĩa của từ. Cách này theo kết luận của Hội đồng Đọc Quốc gia Mỹ và một hướng dẫn thực hành của IES cho lớp mẫu giáo đến lớp 3.
Ý chính
- Các bản tổng quan nghiên cứu chỉ ra cùng những lĩnh vực cốt lõi: âm trong lời nói, phonics, đọc trôi chảy, từ vựng và hiểu bài.
- Hướng dẫn của IES xếp lời khuyên về âm, chữ cái và giải mã ở mức bằng chứng mạnh.
- Một thứ tự đơn giản: chơi với âm, âm chữ cái, ghép từ ngắn, vài từ nhìn là nhớ, mẫu chữ, rồi sách và trò chuyện.
- Mười lăm phút tập trung mỗi ngày, cộng thêm đọc to cho bé nghe, là nhịp độ nhiều gia đình theo được.
- Mỗi bé bắt đầu một lúc và đi với tốc độ riêng. Nếu bạn lo lắng, hãy nói với giáo viên hoặc bác sĩ của bé.
Trong trang này
Dạy bé tập đọc có thể là một việc lớn, nhưng nó chia thành một số ít bước làm theo thứ tự hợp lý. Bạn không cần bằng cấp đặc biệt. Bạn cần một trình tự rõ ràng và vài phút mỗi ngày.
Bài này theo hai bản tổng quan nghiên cứu của các cơ quan chính phủ Mỹ: báo cáo năm 2000 của Hội đồng Đọc Quốc gia (National Reading Panel) và một hướng dẫn thực hành năm 2016 của Viện Khoa học Giáo dục (IES). Cả hai viết cho việc dạy đọc tiếng Anh, nên nếu bạn đang dạy bé đọc tiếng Anh, các ví dụ như từ và âm trong bài là tiếng Anh; với tiếng Việt thì ý tưởng về trình tự, đọc mỗi ngày và trò chuyện về nghĩa vẫn dùng được, nhưng các quy tắc âm cụ thể là của tiếng Anh. Bài đưa ra tám bước, một buổi học 15 phút mỗi ngày và những câu trả lời thẳng thắn về độ tuổi và thời gian, kể cả những điều nghiên cứu không nói.
Năm phần của việc dạy đọc là gì?
Năm lĩnh vực được nhắc nhiều nhất là nhận biết âm vị, phonics, đọc trôi chảy, từ vựng và hiểu văn bản. Cuốn sách nhỏ dành cho giáo viên đi kèm báo cáo, Put Reading First, trình bày kết luận của Hội đồng Đọc Quốc gia đúng theo năm đề mục này.
| Lĩnh vực | Nói đơn giản |
|---|---|
| Nhận biết âm vị (phonemic awareness) | Nghe được từng âm riêng trong từ nói ra |
| Phonics | Nối các âm đó với chữ cái |
| Đọc trôi chảy (fluency) | Đọc mượt và chính xác |
| Từ vựng (vocabulary) | Biết từ có nghĩa là gì |
| Hiểu văn bản (comprehension) | Hiểu điều mình đọc |
Một lưu ý cho chính xác: báo cáo của chính Hội đồng được chia thành Alphabetics (nhận biết âm vị và phonics), Fluency, và Comprehension (từ vựng và hiểu văn bản). “Năm thành phần” hay “năm trụ cột” là cách gọi tắt đến sau. Tóm tắt của cơ quan này về kết luận của Hội đồng là cách tiếp cận tốt nhất kết hợp dạy rõ ràng về nhận biết âm vị, dạy phonics có hệ thống, các phương pháp cải thiện đọc trôi chảy và cách nâng cao việc hiểu bài.
Hướng dẫn của IES, Foundational Skills to Support Reading for Understanding in Kindergarten Through 3rd Grade, đưa ra bốn khuyến nghị. Một là dạy ngôn ngữ học thuật. Hai là giúp bé nhận ra từng âm riêng trong từ nói ra và cách các âm nối với chữ cái. Ba là dạy bé giải mã từ, phân tích các phần của từ, viết và nhận ra từ. Bốn là bảo đảm mọi bé đọc văn bản liền mạch mỗi ngày. Hướng dẫn xếp bằng chứng cho khuyến nghị thứ hai và thứ ba ở mức mạnh, thứ tư ở mức trung bình và thứ nhất ở mức tối thiểu.
Bước đầu tiên khi dạy bé tập đọc là gì?
Bước đầu tiên là giúp bé nghe được từng âm riêng trong từ nói ra. Đó là khuyến nghị thứ hai của IES, và được xếp bằng chứng mạnh. Một bé chưa nghe được rằng “cat” có ba âm sẽ khó nối các âm đó với chữ cái.
Bạn có thể làm điều này mà không cần giấy. Tiêu chuẩn Common Core cho lớp mẫu giáo yêu cầu bé nhận ra và tạo vần, đếm và tách âm tiết, và nhận ra âm đầu, âm giữa và âm cuối của từ ba âm đơn giản. Những kỹ năng đó làm thành các trò chơi hay:
- Nói hai từ và hỏi “hai từ có vần với nhau không?” (hat và cat, hoặc hat và dog).
- Vỗ tay theo từng nhịp trong một cái tên: Su-san, Ben-ja-min.
- Đọc chậm một từ và hỏi âm đầu: “mmm-oon, âm đầu là gì?”
Dạy bé tập đọc từng bước như thế nào?
Các bước dưới đây theo thứ tự hướng dẫn của IES đưa ra khi dạy âm chữ cái, cùng vài gợi ý của chúng tôi ở đầu và cuối. Hãy chuyển sang bước tiếp theo khi bé đã thoải mái, chứ không theo lịch.
Bước 1: Chơi với âm
Dành bao lâu bé cần cho vần, vỗ tay theo âm tiết và đọc các âm trong từ ngắn. Làm bằng tai, không dùng chữ. Đó có thể là một trò chơi trên xe hoặc một thói quen trước khi ngủ.
Bước 2: Dạy tên và âm của chữ cái
Mỗi lần dạy vài chữ, kèm âm mà mỗi chữ tạo ra. Common Core cho lớp mẫu giáo yêu cầu bé gọi tên tất cả chữ hoa và chữ thường và nói được âm chính của từng phụ âm. Hướng dẫn của IES khuyên bắt đầu với phụ âm đơn và nguyên âm ngắn, và nhóm chữ ví dụ đầu tiên là s, m, d, p và a. Nếu bạn thích nhịp theo tuần, bài chữ cái của tuần có kế hoạch cho từng chữ một.
Bước 3: Ghép các âm thành từ ngắn
Khi bé đã biết vài chữ, hãy chỉ cách đọc chậm các âm và ghép chúng thành một từ. Bắt đầu với những từ có phụ âm, nguyên âm, phụ âm, như ví dụ “fan” trong hướng dẫn của IES. Bài từ CVC tiếng Anh có 215 từ như vậy cùng thói quen năm phút.
Để luyện bằng trang in, bộ Alphabet Worksheets and Phonics Bundle có phần Letter Hunt, phần CVC Words 65 trang và phần Word Families 79 trang. Bộ này bằng tiếng Anh.
Bước 4: Thêm vài từ nhìn là nhớ
Một số từ thông dụng nhất trong sách không theo quy tắc âm đơn giản, nên bé cũng học một số từ như cả từ. Common Core cho lớp mẫu giáo yêu cầu bé đọc ngay các từ thông dụng, như the, of, to và you. Mỗi lần thêm hai hoặc ba từ và vẫn tiếp tục phonics. Bài sight words tiếng Anh theo lớp giải thích các danh sách Dolch và Fry.
Bước 5: Dạy cụm phụ âm và chữ ghép đôi
Tiếp theo là các cụm phụ âm, như fl, sm và st, và các chữ ghép đôi phổ biến như sh, th và ch. Hướng dẫn của IES gộp chúng làm một bước, và nói nên dạy từng âm trong một cụm phụ âm nhưng dạy chữ ghép đôi như một đơn vị vì nó chỉ cho một âm.
Bước 6: Dạy nguyên âm dài và cặp nguyên âm
Thứ tự của IES sau đó chuyển sang nguyên âm dài với e câm (như trong cake hoặc hope) và cuối cùng là các cặp nguyên âm như ea và ou. Việc ghép từ đi theo cùng đường: từ CVC trước, rồi từ CVC có e câm, rồi từ có hai phụ âm ở đầu hoặc cuối.
Bước 7: Đọc văn bản liền mạch mỗi ngày
Khuyến nghị thứ tư của IES là bảo đảm mọi bé đọc văn bản liền mạch mỗi ngày, để xây dựng độ chính xác, độ trôi chảy và việc hiểu bài. Văn bản liền mạch là các câu và những cuốn sách ngắn, không chỉ danh sách từ. Chọn sách mà bé đọc được phần lớn các từ, và lắng nghe khi bé đọc.
Bước 8: Trò chuyện về nghĩa của từ
Đọc là để hiểu nghĩa, nên hãy đặt câu hỏi trong và sau khi đọc. Từ vựng và hiểu văn bản là hai trong năm lĩnh vực. Bài cách dạy bé hiểu bài đọc có các câu hỏi gợi ý cho từng giai đoạn.
Bộ Reading Comprehension Passages K-3 của chúng tôi có phần kiểm tra xếp trình độ năm phút và lộ trình phonics ở mục Start Here. Cấp Level K có 80 đoạn văn một trang dễ giải mã với các từ CVC nguyên âm ngắn, và Level 1 có 80 đoạn theo thứ tự phonics, gồm chữ ghép đôi, cụm phụ âm, e câm và cặp nguyên âm. Bộ này bằng tiếng Anh.
Lưu ý: Thứ tự dạy âm chữ cái ở các bước 2 đến 6 là trình tự do một nhóm chuyên gia đề xuất, không phải luật. Các chương trình phonics đã xuất bản khác nhau ở chi tiết, và giáo viên của bé có thể dùng thứ tự khác.
Một buổi học đọc 15 phút mỗi ngày trông như thế nào?
Một buổi học 15 phút có thể chứa các bước bạn cần cho một ngày. Đây là gợi ý của chúng tôi về một mẫu, không phải lịch dựa trên nghiên cứu.
| Phút | Hoạt động | Ví dụ |
|---|---|---|
| 2 | Chơi với âm | Trò chơi vần hoặc vỗ tay theo âm tiết |
| 3 | Ôn chữ cái và âm | Thẻ các chữ bạn đã dạy |
| 4 | Ghép và đọc từ mới | Bốn từ trong một họ từ |
| 2 | Sight words | Hai hoặc ba từ: nhìn, đọc, đánh vần |
| 4 | Đọc to một văn bản ngắn | Một trang sách dễ giải mã hoặc một dải câu; trò chuyện về nó |
Hãy đọc to cho bé nghe nữa, ngoài buổi học. Nếu ngày hôm đó ngắn, hãy giữ phần ghép từ và đọc, bỏ phần còn lại. Nếu bé cần nghỉ, hãy cho bé nghỉ.
Cho phần sight words trong buổi học, bộ Sight Words and Reading Bundle có 114 trang cho 100 từ Fry đầu tiên và 120 trang cho 100 từ thứ hai. Bộ này bằng tiếng Anh.
Bé nên bắt đầu đọc từ mấy tuổi?
Các nguồn dùng cho bài này không nêu một độ tuổi bắt đầu duy nhất, và mỗi bé khác nhau nhiều. Điều họ nêu là các trường mong đợi gì ở mỗi lớp. Các tiêu chuẩn này là của Mỹ, không phải quy định ở nước bạn.
Tiêu chuẩn Common Core lớp Kindergarten (khoảng 5 đến 6 tuổi) yêu cầu bé gọi tên tất cả chữ hoa và chữ thường, nói âm chính của từng phụ âm, đọc ngay các từ thông dụng và đọc các văn bản dành cho người mới đọc với mục đích và sự hiểu biết. Tiêu chuẩn lớp 1 (khoảng 6 đến 7 tuổi) yêu cầu bé giải mã từ một âm tiết viết đúng quy tắc, đọc văn bản phù hợp lớp với độ chính xác và trôi chảy đủ để hiểu, và biết âm của các chữ ghép đôi phụ âm phổ biến.
Mỗi bang của Mỹ tự đặt tiêu chuẩn, nên trường của bé có thể diễn đạt khác đi.
Nếu bé có vẻ còn xa các mục tiêu của lớp, hoặc bạn lo về lời nói, thính giác hay việc đọc của bé, hãy nói với giáo viên hoặc bác sĩ của bé.
Mất bao lâu để dạy một bé biết đọc?
Các nguồn dùng cho bài này không đưa ra mốc thời gian, và không hướng dẫn trung thực nào có thể hứa hẹn một mốc. Các bé bắt đầu từ những điểm khác nhau và đi với tốc độ khác nhau. Điều nghiên cứu mô tả là một trình tự nội dung, không phải một cuốn lịch.
Nếu bạn đang tìm một cách nhanh, các nguồn dùng ở đây không đưa ra đường tắt nào. Họ chỉ đến việc dạy rõ ràng theo một thứ tự và đọc văn bản liền mạch mỗi ngày. Gợi ý của riêng chúng tôi là giữ việc luyện ngắn và đều, vì dễ duy trì hơn một buổi cuối tuần dài.
Hãy theo dõi tiến bộ theo bước, không theo tuần. Bé nghe được âm đầu của một từ chưa? Nói được âm của các chữ bạn đã dạy chưa? Ghép được ba âm chưa? Đọc được một câu ngắn chưa? Mỗi câu trả lời “có” nghĩa là bạn có thể đi tiếp.
Việc nên làm tiếp theo
Nguồn tham khảo
- Teaching Children to Read: An Evidence-Based Assessment of the Scientific Research Literature on Reading and Its Implications for Reading Instruction, National Institute of Child Health and Human Development (NICHD), National Reading Panel, 2000.
- Put Reading First: The Research Building Blocks for Teaching Children to Read, Partnership for Reading, third edition, 2001.
- National Reading Panel: findings by topic area, National Institute of Child Health and Human Development (NICHD).
- Foundational Skills to Support Reading for Understanding in Kindergarten Through 3rd Grade, What Works Clearinghouse, Institute of Education Sciences (IES), Bộ Giáo dục Hoa Kỳ, 2016.
- Kindergarten reading: foundational skills (online copy of the Common Core standards), thecorestandards.org, bản sao không chính thức của bộ tiêu chuẩn.
- Grade 1 reading: foundational skills (online copy of the Common Core standards), thecorestandards.org, bản sao không chính thức của bộ tiêu chuẩn.
Hướng dẫn này là thông tin chung cho ba mẹ và thầy cô, không phải lời khuyên chuyên môn.
